BMI কি? ই বিজ্ঞানসন্মতনে ?

মহাদেৱ ডেকা

বর্তমান যুগত প্রতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ শৰীৰৰ ওজন সম্পৰ্কে যথেষ্ট সচেতন হোৱা দেখা যায়। নিজৰ শৰীৰৰ ওজন হ্ৰাস কৰা বা বৃদ্ধি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত যদি কেতিয়াবা আপুনি জীম বা কোনো শ্লিমিং কেন্দ্ৰলৈ গৈছে, তেন্তে আপুনি নিশ্চয় বি এম আই (BMI)ৰ সন্মুখীন হৈছে। কিন্তু কি এই বি এম আই। বি এম আই হৈছে এজন ব্যক্তিৰ সম্বন্ধে এক মৌলিক ধাৰণা। ব্যক্তি এজনৰ ওজন সম্পর্কে তথা মেদবহুলতা আৰু ইয়ে সম্বন্ধিত বহুখিনি তথ্য এই বি এম আইৰ জৰিয়তে সূক্ষ্ম বিশ্লেষণ কৰিবলৈ সুবিধা হয়। কিন্তু এই বি এম আই জানো বিশ্বাসযোগ্য?

স্বাস্থ্য আৰু মানৱ সেৱা বিভাগৰ চেণ্টাৰ ফৰ ডিজিজ কণ্ট্’ল (চিডিচি) এণ্ড প্রিভেনচনৰ তথ্য অনুসৰি বডী মাছ ইনডেক্স (BMI) হৈছে উচ্চতাৰ বাবে সামঞ্জস্য কৰা পৰিমাপ, যিটো কিলোগ্ৰামত ওজনক মিটাৰত উচ্চতাৰ বৰ্গৰে ভাগ কৰি গণনা কৰা হয় (kg/m2)। ইয়াৰ উপৰি কোৱা হৈছে যে ‘যদিও বিএমআইক প্ৰায়ে শৰীৰৰ চৰ্বিৰ সূচক হিচাপে গণ্য কৰা হয়, তথাপি ই শৰীৰৰ চৰ্বিৰ পৰিৱৰ্তে পৰিমাপহে, কাৰণ ই অতিৰিক্ত চৰ্বিৰ পৰিৱৰ্তে অতিৰিক্ত ওজন জুখিব পাৰে।’বিএমআইৰ প্ৰধান সমস্যাটো হ’ল ই পেশী আৰু চৰ্বিৰ মাজত পাৰ্থক্য নকৰে।

১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে লেম্বার্ট এডলফ জেকুছ কুৱেটেলেট নামৰ এজন বেলজিয়ামৰ ব্যক্তিয়ে বিএমআই প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। তেওঁ গণিতজ্ঞ আছিল, চিকিৎসক নাছিল ৷ তেওঁৰ বিএমআই সূত্ৰ তৈয়াৰ কৰাৰ কাৰণ আছিল মেদবহুলতা নহয়, ‘স্বাভাৱিক মানুহৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা। আমেৰিকাৰ শৰীৰ বিজ্ঞানী এন্সেল বেঞ্জামিন কিছৰ বাবে ই মেদবহুলতা বিষয়বস্তু হিচাপে পৰিগণিত হয়। পিছলৈ ১৯৭২ চনত কিজে তেওঁৰ ‘Indices of Relative Weight and Obesity’ অধ্যয়নত এই সূত্ৰটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত এই পৰিমাপটোৱে গৱেষকসকলক আচৰিত কৰি তুলিছিল । আজি আমি এই বিষয়ে আলোচনা কৰাৰ সময়ত বছৰ বছৰ ধৰি আমি স্বাস্থ্য আৰু পেছাদাৰী ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি হোৱা দেখিবলৈ পাওঁ। বিএমআইত বয়স, লিংগ, জিনীয়, জীৱনশৈলী, চিকিৎসাৰ ইতিহাস ইত্যাদি আদি কাৰক বিবেচনা কৰা নহয়। চৰ্বিতকৈ পেশী বেছি থকা কোনোবা এজনৰ বিএমআই পেশীতকৈ বেছি চর্বি থকা মানুহৰ দৰেই হ’ব পাৰে, চৰ্বিৰ বিতৰণৰ বিষয়ে তথ্য দিয়াত ইয়াৰ অভাৱ ।

১৯৭৩ চনত আর্নল্ডৰ আটাইতকৈ ক্ষীণ অৱস্থাত মিষ্টাৰ অলিম্পিয়াৰ শৰীৰৰ চৰ্বি আছিল প্রায় ৮ শতাংশ, কিন্তু আর্নল্ড ফ্রেংক জেনৰ দৰে ক্ষীণ নাছিল যিজন শৰীৰ চৰ্চা ক্ষেত্ৰখনত আটাইতকৈ চৰ্বিযুক্ত আছিল প্ৰায় ৬-৭ শতাংশ শৰীৰৰ চৰ্বি, তেওঁৰ ওজন আছিল ২৩৭ পাউণ্ড আৰু তেওঁ ৬”২ ইঞ্চি (১৮৮ চেঃমিঃ) ওখ। বিএমআই গণনা অনুসৰি ই ৩০.৪ স্ক’ৰ দিব যিয়ে মেদবহুলতা বুলি বুজাব পাৰে, কিন্তু বাস্তৱত তেওঁ নিখুঁতভাৱে সুস্থ আছিল আৰু সদায় সুস্থতা আৰু মহান শাৰীৰিক শক্তিৰ আইকন হিচাপে থাকিব ।

উল্লেখ্য যে বডি মাছ ইনডেক্সৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অসুবিধাটো হ’ল ইয়াত ব্যক্তিৰ শৰীৰৰ চৰ্বি বনাম চর্বিহীন পেশীৰ কলাৰ কথা লক্ষ্য কৰা নহয়। তদুপৰি পেশী আৰু হাড়ৰ আপেক্ষিক অনুপাত পেশীতকৈ ঘন আৰু চৰ্বিতকৈ দুগুণ ঘন হোৱাৰ কোনো অনুমতি নিদিয়ে। বিএমআয়ে আপোনাক আনুমানিক জোখ দিব পাৰে, কিন্তু ই আপোনাক সম্পূৰ্ণ সঠিক হোৱাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে।

বিএমআইৰ কেইবাটাও অসুবিধা উল্লেখ কৰা হৈছে যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে ই স্বাস্থ্য আৰু ফিটনেছৰ সঠিক পূর্বানুমানক নহয়—

পেশীৰ ভৰৰ অভাৱ বিবেচনাঃ বিএমআয়ে পেশী আৰু চৰ্বিৰ মাজত পাৰ্থক্য নকৰে। খেলুৱৈসকলৰ পেশীৰ ভৰৰ মাত্ৰা প্ৰায়ে বেছি হয়, যাৰ ওজন চৰ্বিতকৈ বেছি। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ বিএমআইক ‘অতিৰিক্ত ওজন’ বা আনকি ‘মেদবহুল’ শ্ৰেণীলৈ ঠেলি দিব পাৰি যদিও তেওঁলোক অতি ফিট আৰু শৰীৰৰ চৰ্বিৰ শতাংশ কম।

চৰ্বিৰ বিতৰণঃ বিএমআইতো শৰীৰৰ চৰ্বি ক’ত বিতৰণ কৰা হয় সেই কথা বিবেচনা কৰা নহয়। কঁকালৰ চাৰিওফালে প্ৰচুৰ পৰিমাণে চর্বি থকা, যাক ভিতৰৰ চৰ্বি বুলিও কোৱা হয়, শৰীৰৰ আন অংশত জমা হোৱা চৰ্বিতকৈ অধিক ক্ষতিকাৰক। একে বিএমআই থকা দুজন লোকৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদ বেলেগ হ’ব পাৰে যদিহে এজনে কঁকালত অধিক চৰ্বি কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে।

হাড়ৰ ঘনত্বঃ ঘন, গধুৰ হাড় থকা ব্যক্তিৰ বিএমআই বেছি হ’ব পাৰে, কিন্তু কম সুস্থ বা অধিক ওজন হোৱাটো বাধ্যতামূলক নহয় ।

বয়স আৰু লিংগৰ পাৰ্থক্যঃ মানুহৰ বয়স বঢ়াৰ লগে লগে প্ৰায়ে পেশীৰ ভৰ কমি যায়, যাৰ ফলত শৰীৰটো অধিক হ’ব পাৰে।

ব্যক্তিগত স্বাস্থ্যৰ পাৰ্থক্যঃ ‘স্বাস্থ্যকৰ’ বিএমআই থকা ব্যক্তিৰ বাবে উচ্চ ৰক্তচাপ, উচ্চ কলেষ্টৰেল বা অন্যান্য স্বাস্থ্যজনিত সমস্যা হোৱাটো সম্পূৰ্ণ সম্ভৱ। ইয়াৰ বিপৰীতে ‘অতিৰিক্ত ওজন’ বিএমআই থকা কোনোবাই হয়তো নিখুঁতভাৱে সুস্থ হ’ব পাৰে ।

বিএমআইৰ পৰিৱৰ্তে তলত উল্লেখ কৰা আন বিকল্প ব্যৱস্থা আছে যিয়ে ব্যক্তিৰ ফিটনেছ আৰু স্বাস্থ্যৰ অধিক বিস্তৃত ছবি দিব পাৰে

শৰীৰৰ গঠন বিশ্লেষণঃ ইয়াৰ দ্বাৰা আপোনাৰ শৰীৰৰ চৰ্বি, পেশী আৰু হাড়ৰ শতকৰা হাৰ জুখিব পাৰি। ই বিএমআইতকৈ ভাল সূচক কাৰণ ই পেশী আৰু চৰ্বিৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিব পাৰে।

কঁকালৰ পৰা নিতম্বৰ অনুপাতঃএই জোখৰ দ্বাৰা আপোনাৰ শৰীৰত চৰ্বিৰ বিতৰণ কেনেকুৱা হয় তাক সূচাব পাৰি। কঁকালৰ চাৰিওফালে অধিক পৰিমাণৰ চৰ্বি (visceral fat) থাকিলে হৃদৰোগ আৰু ডায়েবেটিছৰ দৰে কিছুমান ৰোগৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পাব পাৰে ।

কাৰ্ডিঅ ‘ভাস্কুলাৰ ফিটনেছঃ ই সামগ্রিক ফিটনেছৰ এটা মূল সূচক। এটা সাধাৰণ পৰীক্ষা হ’ল VO2 max test, যিয়ে আপোনাৰ শৰীৰে তীব্র ব্যায়ামৰ সময়ত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা অক্সিজেনৰ সৰ্বোচ্চ পৰিমাণ জুখিব ।

শক্তি পৰীক্ষাঃ এইবোৰ সহজ ব্যায়াম হ’ব পাৰে যেনে- আপুনি কিমান পুনৰাবৃত্তি কৰিব পাৰে চাবলৈ পুছ-আপ, পুল-আপ বা স্কুৱেট, বা ইয়াৰ লগত বিভিন্ন ওজন উত্তোলন ব্যায়ামত আপোনাৰ এক পুনৰাবৃত্তিৰ সৰ্বোচ্চ জুখিব লাগিব।

নমনীয়তা পৰীক্ষাঃ এইবোৰে আপোনাৰ গাঁঠিৰ চাৰিওফালে গতিৰ পৰিসৰ জুখিব। ভাল নমনীয়তাই কিছুমান আঘাতৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস কৰিব পাৰে আৰু ক্ৰীড়া আৰু অন্যান্য শাৰীৰিক কার্যকলাপত প্ৰদৰ্শন উন্নত কৰিব পাৰে।

বিপাকীয় স্বাস্থ্য চিহ্নিতকাৰীঃ ৰক্তচাপ, কলেষ্টৰেলৰ মাত্ৰা, ট্রাইগ্লিচাৰাইড আৰু তেজৰ গ্লুক’জৰ মাত্ৰাৰ দৰে পদক্ষেপে আপোনাৰ হৃদযন্ত্ৰ আৰু বিপাকীয় স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য প্ৰদান কৰিব পাৰে ।

জিৰণিৰ সময়ত হৃদস্পন্দন আৰু হৃদস্পন্দনৰ পৰিৱৰ্তনশীলতাঃ জিৰণিৰ সময়ত হৃদস্পন্দন কম হ’লে প্রায়ে হৃদস্পন্দন উন্নত হোৱাৰ ইংগিত পোৱা যায়। হৃদস্পন্দনৰ পৰিৱৰ্তনশীলতা, যিটো হৈছে প্ৰতিটো হৃদস্পন্দনৰ মাজৰ সময়ৰ তাৰতম্য, হৃদস্পন্দনৰ স্বাস্থ্য আৰু মানসিক চাপৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিমাপো।

সেয়েহে এই ব্যৱস্থাসমূহ সঠিকভাৱে বুজিবলৈ আৰু পৰীক্ষা বাব্যায়াম কৰাৰ সময়ত কোনো সম্ভাব্য ক্ষতিৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ আমি স্বাস্থ্য পেছাদাৰী বা যোগ্য ফিটনেছ প্রশিক্ষকৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰাটো নিশ্চিত কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।