গেমোফোবিয়া- ভয় নে সংশয় ?

বিপ্লৱ ওজা
তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়

বৰ্তমান আমি যিখন পৃথিৱীত বসবাস কৰোঁ সেইখন অবিৰত তীব্ৰগতিত আগুৱাই গৈ আছে – দ্রুততা, নমনীয়তা আৰু অবিৰত অভিযোজনৰ দাবীত। এই তীব্ৰ পৰিৱৰ্তনে কেৱল আমাৰ কৰ্মজীৱন আৰু জীৱনধৰণেই নহয় আনকি আমাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আৰু দীঘলীয়া প্ৰতিশ্ৰুতিসমূহৰ চিন্তাধাৰাও সলনি কৰিব ধৰিছে। আজিৰ এই সময়ত মানৱীয় আশাবোৰৰ লগতে অনিশ্চয়তাও বুদ্ধি পাইছে। স্বাভাৱিকতে বহু লোকৰ জীৱন-পৰিৱৰ্তনকাৰী সিদ্ধান্ত লোৱাত সংশয় প্রকাশ কৰাৰ অনুভূতি বৃদ্ধি পাইছে। বিশেষকৈ স্থায়িত্ব সম্পৰ্কীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্তসমূহৰ বাবে প্ৰায়ে অনিৰ্দিষ্টকালৰ আশংকা আহি পাৰিছে। বিবাহ- যাক এক সময়ত জীৱনৰ উল্লেখযোগ্য পৰ্যায় হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল, বৰ্তমান সেইধৰণৰ সিদ্ধান্তৰ বাবে পর্যালোচনা আৰু অধিক তীব্ৰতৰ হৈছে।

Gen Z প্ৰজন্মৰ মাজত এই দ্বিধাই অধিক পৰিষ্কৃত ৰূপ লৈছে। বৰ্তমানৰ বহু যুৱক-যুৱতীয়ে বিবাহৰ ধাৰণাত অনিচ্ছুকতা অনুভৱ কৰে । বিশেষজ্ঞসকলে এই বৃদ্ধি হোৱা প্ৰত্যাহ্বানক ‘গেমোফোবিয়া’ বুলি উল্লেখ কৰিছে, যাক সাধাৰণতে বিবাহ বা দীঘলীয়া প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ভয় হিচাপে বুজা হয়। পূৰ্বৰ প্ৰজন্মসমূহে ক্ৰমশঃ ডেটিঙৰ পিছত বিবাহক অনিবার্য পদক্ষেপ হিচাপে গণ্য কৰিছিল। এইসকলে সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা আৰু সামাজিক নিয়মত গভীৰভাৱে সংলগ্ন আছিল। কিন্তু আজিৰ যুৱ প্ৰজন্মৰ বাবে সেইবোৰ ধাৰণা যেন এক প্রশ্নবোধক চিহ্ন। আজি সম্পৰ্কবোৰ নতুনকৈ সংজ্ঞায়িত হৈছে আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিবোৰ এতিয়া স্বাভাৱিক বুলি গণ্য কৰা নাযায় ।

গেমোফোবিয়াৰ ধাৰণা-

গেমোফোবিয়া হৈছে প্ৰতিশ্ৰুতি-সংশ্লিষ্ট ভয়ৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ ৰূপ। ইয়াত বিশেষকৈ বিবাহৰ দৰে আনুষ্ঠানিক, দীঘলীয়া ৰোমাণ্টিক সম্পৰ্কৰ ওপৰত তীব্ৰ ভয় বা শংকা জড়িত থাকে। আশ্চর্যজনকভাৱে এই ভয় সদায় মানসিক সংযোজনৰ অভাৱৰ ফলত উৎপন্ন নহয়। গেমোফোবিয়াৰ সৈতে যুক্ত এজন ব্যক্তিয়ে গভীৰভাৱে প্ৰেম কৰিব পাৰে, নিকটতা আৱশ্যক কৰিব পাৰে আৰু সান্নিধ্যৰ উপভোগ কৰিব পাৰে কিন্তু প্ৰতিশ্ৰুতি, দায়িত্ব আৰু স্থায়িত্বৰ ধাৰণাৰ সৈতে সন্মত নহ’বও পাৰে ।

গেমোফোবিয়া শব্দটো গ্ৰীক শব্দ গামোস্ (বিবাহ) আৰু ফোবচ্ (ভয়)ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে- যাৰ অৰ্থ প্ৰায়েই ‘বিবাহত ভয়’ বুলি বুজা হয়। যদিও আধুনিক মনোবিজ্ঞানত এই ধাৰণাটো অধিক বিস্তাৰিত। ইয়াত দীৰ্ঘকালীন প্রতিশ্রুতি, দায়িত্ব আৰু সম্পৰ্কৰ ভিতৰত থকা ধাৰণাবোৰক স্বাধীনতা হানিৰ সৈতে জড়িত উদ্বেগ বুলিহে ধাৰণা কৰা হয়।

গেমোফোবিয়া বৃদ্ধিৰ কাৰণ-

কিছুমান সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু মনোবৈজ্ঞানিক কাৰকে গেমোফোবিয়াৰ বৃদ্ধিত অৰিহণা যোগায়। অর্থনৈতিক বা বিত্তীয় অনিশ্চয়তা, চাকৰিৰ অস্থিতিশীলতা, ঋণ, জীৱনত বৃদ্ধি হোৱা খৰচ ইত্যাদিয়ে বিবাহৰ লগত জড়িত দায়বদ্ধতাসমূহত অধিক প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে। একে সময়তে বহুতো যুৱক-যুৱতীয়ে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, কেৰিয়াৰৰ অগ্ৰগতি আৰু আত্ম-উন্নয়নৰ ওপৰত বেছিকৈ গুৰুত্ব দিয়াৰ বাবে বিবাহপাশত আবদ্ধ হোৱাৰ সলনি স্বায়ত্তশাসন আৰু মানসিক স্বাধীনতাৰ ওপৰত প্ৰাধান্য দিয়ে।

এইদৰে মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে বেছি অৱগত হৈ উঠাৰ ফলত মনত প্রশ্ন হয় যে পৰম্পৰাগত সম্পর্কই মংগল সাধিব নে ক্ষতি? প্রায়েই স্বাধীনতা হেৰোৱাৰ ভয় কিম্বা মানসিকভাৱে বন্দী হোৱাৰ অনুভৱে এক অস্পষ্ট ভৱিষ্যতৰ ফালে লৈ যাব বুলি মনতে আশংকা বৃদ্ধি পায়। সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তনসমূহে এই মানসিকতা অধিক দৃঢ়তৰ কৰে। বৈবাহিক জীৱনৰ সাফল্যতা, বিবিধ জীৱনধাৰাৰ গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু অবিবাহিত থকা সম্পৰ্কত কম অপবাদ ইত্যাদিবোৰে গেমোফোবিয়া আৰু অলপ সুলভ কৰি তুলিছে। সেয়েহে আইনগত দায়বদ্ধতা নথকা দীঘলীয়া সম্পর্ক বা একেবাৰে অবিবাহিত হৈ থাকা জীৱন বাছনি – বর্তমান সমাজত ব্যাপকভাৱে চৰ্চিত আৰু গ্ৰহণযোগ্য।

পৰিয়াল অভিজ্ঞতাৰ ভূমিকা-

পৰিয়াল হৈছে মানুহে সন্মুখীন হোৱা প্রথম সামাজিক প্রতিষ্ঠান। সেয়েহে ই ব্যক্তিত্ব, মূল্যবোধ, ধর্মবিশ্বাস আৰু মানসিক সুৰক্ষাৰ গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। গৱেষণাই সূচায় যে গেমোফোবিয়াৰ মূল আৰম্ভণি প্ৰায়ে পৰিয়ালৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা হয়। বেয়া মানসিক পৰিৱেশ, পিতৃ-মাতৃৰ সংঘাত, মানসিক উপেক্ষা, বিবাহ বিচ্ছেদ বা অশান্তিকৰ বিবাহ— এইবোৰে ব্যক্তিৰ দায়বদ্ধতা সম্পৰ্কীয় ধাৰণাৰ প্ৰতি অৰুচি ভাব সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

মৰ্ছী (২০০৮) অনুসৰি সচৰাচৰ অনুকূল পৰিৱেশসম্পন্ন পৰিয়ালত লালিত- পালিত ব্যক্তিয়ে মনোবৈজ্ঞানিক সামঞ্জস্য আৰু নিৰাপত্তাৰ অনুভূতি বিকাশ কৰে। আনহাতে ভাঙি পৰা বা সংঘাতৰ পৰিয়ালত ডাঙৰ হোৱা লোকসকলে হতাশা, অভাৱ আৰু মানসিক অৱস্থাৰ অস্থিতিশীলতাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে। এইবোৰ কাৰক পিছৰ পৰ্যায়ত বিয়া বা দীঘলীয়া প্ৰতিশ্ৰুতিৰ প্ৰতি ভয়ৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিব পাৰে ।

গেমোফোবিয়াৰ লক্ষণ-

গেমোফোবিয়াৰ পৰিসৰ সীমিত যদিও যেতিয়া গম্ভীৰ অৱস্থাৰ ব্যৱস্থা কৰিবলগীয়া হয়, তেতিয়া বিশেষজ্ঞৰ সহায়তাৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে। হয়তো সৰু লক্ষণসমূহেও মানসিক সু-অৱস্থা আৰু সম্পৰ্কৰ স্থায়িত্বত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।

মানসিক আৰু মনোবৈজ্ঞানিক লক্ষণঃ গেমোফোবিয়াৰ এটা পৰিচয়মূলক বিশেষতা হৈছে প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ধাৰণাত অতিমাত্রা আশংকা অনুভৱ কৰা। সুস্থ সম্পর্ক থাকিলেও একেলগে বসবাস কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ চিন্তাই মন ছানি ধৰা, বুকু গধুৰ হোৱা বা গভীৰ ভয়ৰ অনুভূতি উদ্ৰেক কৰিব পাৰে।

অন্য এটা সাধাৰণ লক্ষণ হৈছে জীৱনত ‘সঠিক ব্যক্তি’ পোৱাৰ সন্দৰ্ভত থকা অব্যাহত সন্দেহ। সম্পৰ্কত অস্থিৰতা স্বাভাৱিক হ’লেও গেমোফোবিয়াই ইয়াক বৃদ্ধি কৰে। সন্দেহক এটা সুৰক্ষামূলক প্ৰণালী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিশ্ৰুতি এৰাই যাবলৈ অৱশ্যে ব্যক্তি এজন অন্তহীন প্রশ্নৰে বন্দী হৈ পৰিব পাৰে ।

গেমোফোবিয়াই দুর্যোগমূলক চিন্তাধাৰাৰ পৰা প্ৰশ্ৰয় লাভ কৰে। ফলত গভীৰভাৱে বিশ্বাস কৰা হয় যে সম্পর্কসমূহ ব্যৰ্থ হ’বলৈ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে বা প্ৰায়েই অতীতৰ আঘাতৰে ৰূপ ধৰে যেনে- ডিভ’চ বা ব্যক্তিগত হৃদয় বিদাৰিত হোৱা ঘটনা ইত্যাদি। এইবোৰে অবিৰত সন্দেহৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত মানসিক সুৰক্ষাৰ বিকাশ বাধাগ্রস্ত হয়।

আচৰণগত লক্ষণঃ আচৰণগতভাৱে গেমোফোবিয়া প্রায়েই আত্ম-ধ্বংসাত্মক ৰূপত প্ৰকাশ পায়। ব্যক্তিসকলে সম্বন্ধবোৰৰ বাবে অবাস্তৱ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে, সম্পর্ক গভীৰ হ’লে মানসিকভাৱে আঁতৰি যাব পাৰে বা প্ৰতিশ্ৰুতি প্রকাশ হ’লে হঠাৎ অদৃশ্য হৈ যাব পাৰে, যাক সাধাৰণতে ‘ঘোষ্টিং” নামেৰে জনা যায়।

বহু গেমোফোবিক ব্যক্তিয়ে সর্বস্ব বা স্বল্পকালীন সম্পৰ্কত থাকি পৰিহাৰৰ বাবে প্ৰেয়সীৰ ভুল বুজে। কিছু লোক বেছি সমালোচনামূলক হৈ পৰে আৰু সৰু ত্ৰুটিবোৰক ডাঙৰ সমস্যাৰ দৰে দেখুৱায়। ভৱিষ্যৎমুখী আলোচনা যেনে- ভ্রমণ, একেলগে বাস বা পৰিকল্পনা প্ৰায়েই এৰাই যাব বা অন্য দিশলৈ ঘূৰাই লৈ যাবলৈ যত্ন কৰে।

শাৰীৰিক লক্ষণঃ ভয়ৰ প্ৰতিক্ৰিয়া কেৱল মানসিক নহয়, শাৰীৰিকো হয়। প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধতাৰ সম্পর্কে কথা ক’বলে হাতখন ঘামি যোৱা, হৃদস্পন্দন বঢ়া, নিদ্রাহীনতা বা উদ্দীপক চিন্তাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। চৰম পৰিস্থিতিত ব্যক্তিৰ শৰীৰত সাহসৰ অভাৱ, মূৰঘূৰণি আৰু অতি দুৰ্ভাগ্যৰ অনুভূতিৰ সৈতে পৰিসংখ্যাপন কৰা বা প্রাণ আক্ৰমণৰ ভয় অনুভৱ কৰিব পাৰে।

গেমোফোবিয়াৰ চিকিৎসা কৰিব পাৰি নে ?

ইমান প্রবলতাৰ পিছতো গেমোফোবিয়া চিকিৎসাযোগ্য। আটাইতকৈ কাৰ্যকৰী পদ্ধতি হিচাপে থেৰাপীয়ে এজন ব্যক্তিক তেওঁৰ ভয়ৰ মূল কাৰণ উন্মোচন কৰিবলৈ সহায় কৰে। সাধাৰণ থেৰাপিউটিক পদ্ধতিসমূহত বৌদ্ধিক ব্যৱহাৰিক থেৰাপী (CBT), এক্সপোজাৰ থেৰাপী আৰু চকুৰ গতিৰ মাধ্যমে সংবেদনশীলতা কমোৱা আৰু পুনঃপ্রচেছিং (EMDR) ইত্যাদি অন্তর্ভুক্ত।

মনোনিৱেশ আচৰণৰ অভ্যাসসমূহে(Mindfulness practices) ও ব্যক্তিক উদ্বেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে। গম্ভীৰ ক্ষেত্ৰত সময়মতে ঔষধ নিযুক্তি হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। প্ৰতিশ্ৰুতিৰ বাবে চিকিৎসা প্রযোজ্য নহয়, ইয়াৰ সলনি মানসিক নিৰাপত্তা, স্বায়ত্তশাসন আৰু আত্মবিশ্বাস পুনৰুদ্ধাৰ কৰাত ই কেন্দ্ৰীভূত হয়।

পৰিয়ালৰ চক্ৰান্ত বা আঘাত, অতীত সম্পর্ক বা পাৰিবাৰিক চাপ-গেমোফোবিয়াৰ মূল কাৰণ বুজাত আৰু পুনৰুদ্ধাৰত অতিকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াৰ যোগেদি ব্যক্তিয়ে সময়, সমৰ্থন আৰু পেছাদাৰী পৰামৰ্শৰ সৈতে ভয়েৰে প্ৰভাৱিত হোৱা সিদ্ধান্তত বদ্ধ নহৈ সম্পৰ্কত জড়িত হ’বলৈ শিকিব পাৰে।

গেমোফোবিয়াৰে প্ৰভাৱিত হোৱা লোকসকলৰ বাবে ইয়াক এৰাই চলিব নোৱাৰিলে ই গভীৰভাৱে বিধ্বংসী ৰূপ ধাৰণ কৰিব পাৰে। ই বৃহত্তৰ সাংস্কৃতিক উদ্বেগ, সলনি হোৱা সামাজিক মানদণ্ড আৰু অপূৰ্ণ মানসিক ক্ষতবোৰ প্ৰতিফলিত কৰে। কেৱল নিৰ্ণয়হীনতাৰ পৰিসৰে ইয়াক চিনি পাওঁতে সহানুভূতি আৰু অৰ্থপূৰ্ণ হস্তক্ষেপৰ পথ মুকলি কৰিব পাৰে।

এই ভয়বোৰ সমাধান কৰি আৰু ব্যক্তিগত স্বায়ত্তশাসনলৈ সন্মান দেখুৱাই, মানুহ-বিশেষকৈ স্বাধীন মহিলাসকলে এনে জীৱন উপভোগ কৰিব পাৰে যিয়ে পৰম্পৰা আৰু আধুনিক মূল্যবোধৰ মাজত সমতা ৰক্ষা কৰে। ইয়াত প্ৰতিজ্ঞাবদ্ধ হোৱাৰ সিদ্ধান্তটো ভয়ৰ ওপৰত নহয় বৰঞ্চ মানসিক প্রস্তুতি আৰু ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। লগতে সম্পর্কসমূহ বন্দিত্বৰ পৰিৱৰ্তে উৎসাহিত কৰাৰ এক ক্ষেত্ৰ হিচাপে বিকাশ পায়।

ফোন : ৯৪৩৫০-৬৪১৭৪