ডার্ক ৱেবঃ চাইবাৰ অপৰাধৰ এক নীৰৱ ক্ষেত্ৰ

বিপ্লৱ ওজা
তেজপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়

ডিজিটেল বিপ্লৱে আধুনিক সমাজক দ্রুতগামী যোগাযোগ, বিশ্বব্যাপী বাণিজ্য আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিলৈ অভূতপূর্ব সম্ভৱনা বৃদ্ধি কৰাৰ ফলত এক নতুন আকৃতি প্ৰদান কৰিছে। এই তীব্র প্রযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনে লাহে-লাহে নতুন আৰু জটিল ধৰণৰ অপৰাধ জন্ম দিছে। এইসমূহৰ ভিতৰত সৰ্বাধিক চিন্তাজনক হৈছে চাইবাৰ অপৰাধ । ইণ্টাৰনেটৰ এক বুজন পৰিমাণৰ গোপন অংশই হৈছে ইয়াৰ নীৰৱ ক্ষেত্র, যাক ডার্ক ৱেব বুলি জনা যায়। পৰম্পৰাগত পৰ্যবেক্ষণ আৰু নিয়ম অতিক্ৰম কৰি ডার্ক ৱেব পর্যায়ক্রমে এক শক্তিশালী প্লেটফর্ম হিচাপে ৰূপান্তৰ হোৱাৰ পথত উপক্ৰম হৈছে। লগতে অপৰাধ, আৰ্থিক প্ৰতাৰণা আৰু মানসিক তথা শাৰীৰিক শোষণৰ বাবে এখন অপার্থিৱ মঞ্চ হিচাপে তৈয়াৰ হৈ উঠিছে।

ভাৰতবৰ্ষত ডার্ক ৱেবৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা প্ৰত্যাহ্বান অতিকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। কিয়নো বিশ্বৰ আটাইতকৈ দ্ৰুতগতিত বিকাশ হোৱা ডিজিটেল অর্থনীতি আৰু আটাইতকৈ ডাঙৰ গণতন্ত্ৰ হিচাপে, ভাৰতত ইণ্টাৰনেট ব্যৱহাৰ, অনলাইন বেংকিং আৰু ডিজিটেল ব্যৱস্থাৰ প্ৰসাৰতা অত্যধিক পৰিমাণে বৃদ্ধি পাইছে। এই বৃদ্ধিয়ে এফালে উন্নয়ন সাধিছে যদিও আনফালে চাইবাৰ অপৰাধীৰ বাবে এক ৰম্যভূমি ক্ষেত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি তুলিছে। সেয়েহে চাইবাৰ অপৰাধ বৃদ্ধিৰ প্ৰৱণতা মোকাবিলা কৰিবলৈ ডার্ক ৱেবৰ গঠন, বিকাশ আৰু অপব্যৱহাৰৰ অধ্যয়ন অতিশয় জৰুৰী হৈ পাৰিছে।

ইণ্টাৰনেটৰ স্তৰ
ডার্ক ৱেবৰ ভূমিকাক উপলব্ধি কৰিবলৈ ইণ্টাৰনেটৰ তিনিটা স্তৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্যৰ ধাৰণাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই তিনিটা স্তৰ হৈছে ক্ৰমে ছাৰ্ফেচ ৱেব, ডিপ্ ৱেব আৰু ডার্ক ৱেব।

ছাৰ্ফেচ ৱেবত এনে ৱেবছাইট থাকে যিবোৰ চাৰ্চ ইঞ্জিনৰ দ্বাৰা সূচীকৃত। ইণ্টাৰনেট সংযোগ থকা যিকোনো ব্যক্তিৰ বাবে ই প্ৰৱেশযোগ্য। ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত আছে ছ’চিয়েল মিডিয়া প্লেটফর্ম, নিউজ পৰ্টেল, ব্লগ, চৰকাৰী ৱেবছাইট ইত্যাদি। ইণ্টাৰনেটৰ আটাইতকৈ দৃশ্যমান অংশ হোৱাৰ পিছতো ই মুঠ ইণ্টাৰনেট বিষয়বস্তুৰ এটা সৰু অংশ (প্রায় 4%)হে প্রতিনিধিত্ব কৰে।

ডীপ্ ৱেব হৈছে এনে এক ৱেব য’ত সমগ্র বিষয়বস্তু চার্চ ইঞ্জিনৰ দ্বাৰা সূচীকৃত নহয়। এনে ৱেবত প্ৰৱেশৰ বাবে প্ৰমাণীকৰণ অর্থাৎ OTP, password ইত্যাদিৰ প্ৰয়োজন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে- ইমেইল একাউণ্ট, অনলাইন বেংকিং পোৰ্টেল, ছাস্ক্রিপ্‌চন্ ভিত্তিক ডাটাবেছ, কৰ্প’ৰেট ইনট্রানেট, শিক্ষামূলক জাৰ্নেল আৰু চিকিৎসা ৰেকৰ্ড ইত্যাদি। ডীপ্ ৱেব প্ৰধানকৈ বৈধ, গোপনীয় তথা সংবেদনশীল তথ্যৰ বাবে সুৰক্ষিত। ইণ্টাৰনেটত ইয়াৰ অংশীদাৰিত্ব প্রায় ৯০ শতাংশ।

অৱশ্যে, ডার্ক ৱেবক উদ্দেশ্যপ্রণোদিতভাৱে গোপনে ৰখা হয় । কেৱল বিশেষ ধৰণৰ ছফ্টৱেৰ বা ৱেব ব্ৰাউজাৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে ইয়াত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি। এনে ধৰণৰ এক ৱেব ব্ৰাউজাৰ হৈছে Tor (The Onion Router)। এই ব্রাউজাৰে ব্যৱহাৰকাৰীৰ পৰিচয় আৰু কাৰ্যকলাপসমূহ বহুতো গোপন ন’ডৰ মাধ্যমেৰে গোপন কৰি কৰি তোলে। সেয়েহে ব্যৱহাৰকাৰীৰ পৰিচয় বা অৱস্থান অনুসৰণ কৰাটো প্ৰায় অসম্ভৱ হৈ পৰে । এই বৈশিষ্ট্যসমূহ গোপনীয়তা সুৰক্ষাৰ বাবে মূল্যৱান হোৱাৰ বিপৰীতে অপৰাধীৰ বাবে উপযুক্ত পৰিৱেশো প্ৰদান কৰে। ইণ্টাৰনেটৰ এই গোপন অংশৰ অংশীদাৰিত্ব প্রায় ৬ শতাংশ।

ভাৰতবৰ্ষত চাইবাৰ অপৰাধৰ পৰিস্থিতি
যোৱা দুটা দশকত ভাৰতবৰ্ষত চাইবাৰ ক্ৰাইমৰ নাটকীয় বৃদ্ধি দেখা গৈছে। ভাৰত চৰকাৰৰ প্ৰেছ ইনফ’মেচন ব্যুৰো (PIB) য়ে প্রকাশ কৰা তথ্য অনুসৰি চাইবাৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি ভাবুকিৰ ঘটনা ২০২২ চনৰ ১০.২৯ লাখৰ পৰা 2024 চনত ২২.৬৮ লাখলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ লগে- লগে বিত্তীয় ক্ষয়-ক্ষতিও বৃদ্ধি পাইছে। নেচনেল চাইবাৰ ক্রাইম ৰিপ’টিং প’ৰ্টেল (NCRP)ৰ তথ্য অনুসৰি ২৮ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২৫ তাৰিখলৈ মুঠ ৩৬.৪৫ লাখ টকাৰ চাইবাৰ প্ৰৱঞ্চনাৰ ঘটনা অৱগত কৰা হৈছে।

এই পৰিসংখ্যাবোৰে চাইবাৰ অপৰাধৰ কাৰ্যকলাপৰ বৃদ্ধি দেখুৱাৰ লগতে উন্নত প্রতিবেদন আৰু প্ৰকাশন ব্যৱস্থাৰ প্ৰসাৰতা ও প্রতিফলিত কৰে। যদিও ডার্ক ৱেৱ প্লেটফৰ্মসমূহৰ অপৰাধজনিত কার্যকলাপবোৰে এইক্ষেত্ৰত নতুন প্ৰকাৰৰ জটিলতা প্ৰদান কৰে। বিভিন্ন ধৰণৰ বিত্তীয় ঠগবাজি- যিবোৰ ছাৰ্ফেচ ৱেৱ বা ফোনকলৰ জৰিয়তে আৰম্ভ হয় সেইবোৰ প্ৰায়েই ইনফ্ৰাষ্ট্ৰাচাৰ, তথ্য আৰু লন্‌ড্ৰিং ব্যৱস্থাৰে ডার্ক ৱেৱৰ পৰা পৰিচালিত হয়।

ডার্ক ৱেবৰ উৎস আৰু বিকাশ
আৰম্ভণিতে ডার্ক ৱেব এক অপৰাধমূলক উদ্যোগ হিচাপে উদ্ভৱ হোৱা নাছিল। ইয়াৰ উৎস বিচাৰিবলৈ আমি ১৯৬০ৰ দশকত আৰম্ভ হোৱা “উন্নত গৱেষণা প্ৰকল্প সংস্থা নেটৱৰ্ক’ চমুকৈ ARPANET লৈ উভতি যাব লাগিব। এই প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে US. Department of Defence য়ে এটা বিকেন্দ্ৰীভূত সংযোগ নেটৱৰ্ক গঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল যি চৰ্ম বিঘিনিৰ অৱস্থাতো সচল থাকিব পাৰিছিল। এই উদ্ভাৱনে আধুনিক ইন্টাৰনেট আৰু গোপন সংযোগ ব্যৱস্থাৰ বাবে এক মুকলি মঞ্চ প্ৰদান কৰিছিল।

১৯৯০ৰ দশকৰ মাজভাগত Tor-ৰ উন্নয়নে এক গুৰুতৰ প্ৰগতিৰ সূচনা কৰিছিল। আমেৰিকাৰ নেভেল ৰিছাৰ্চ লেবৰেটৰীৰ দ্বাৰা সৃষ্ট Tor চৰকাৰী যোগাযোগ আৰু গুপ্তচৰ প্ৰচেষ্টাসমূহ সুৰক্ষিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে ডিজাইন কৰা হৈছিল। সময়ৰ সৈতে ই সাধাৰণ লোকৰ বাবে উপলব্ধ হ’ব ধৰিছিল আৰু সংবাদিক, দুর্নীতি উদঘাটনকাৰী, গৱেষক আৰু সক্ৰিয়বাদীসকলে গোপনীয়তা, অজ্ঞাতা আৰু প্ৰকাশ প্রতিবন্ধকতাৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।

প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ডার্ক ৱেবে পর্যবেক্ষণ আৰু স্বৈৰাচাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ বিপৰীতে প্ৰতিবাদৰ প্রতীক হিচাপে প্রতিনিধিত্ব কৰিছিল। কিন্তু ইয়াৰ অজ্ঞাত পৰিচয়সমৃদ্ধ বৈশিষ্ট্য আৰু এক নিৰাপদ আশ্রয় ক্ষেত্ৰ ৰূপে পৰিগণিত হোৱা বাবে ই অপৰাধী গোটসমূহক আকৰ্ষণ কৰিছিল। লাহে- লাহে ডার্ক ৱেবে এটা সমান্তৰাল ডিজিটেল অর্থনীতি হিচাপে পৰিণত হৈ পৰিল যি আইনী আৰু নৈতিক সীমাবোৰৰ ঊর্ধ্বত কার্যকৰী হৈ উঠিল।

ডার্ক ৱেবৰ ব্যৱহাৰ
বর্তমান সময়ত ডার্ক ৱেব দুটা দিশত ব্য ৱহৃত হয়— উন্নয়নশীল আৰু ধ্বংসাত্মক অর্থাৎ ই স্বাভাৱিকতে দ্বৈত প্রকৃতি প্ৰতিফলিত কৰে।

বৈধ আৰু নৈতিক ব্যৱহাৰ
সাংবাদিক আৰু প্ৰকাশ প্রতিবন্ধকসকলৰ বাবে ডার্ক ৱেব এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চালিকা শক্তি। ইয়াত থকা SecureDrop প্লেটফৰ্মবোৰে নথিপত্ৰসমূহ গোপনে ভাগ বতৰা কৰা, অনুসন্ধানমূলক সাংবাদিকতা আৰু এইবোৰৰ স্বচ্ছতা বজাই ৰখাত সহায় কৰে। এই পৰিপ্ৰেক্ষিতত ডার্ক রেবে গণতান্ত্রিক মূল্যবোধ আৰু মানৱ অধিকাৰৰ বাবে এক ঢাল হিচাপে কাম কৰে।

অপৰাধমূলক আৰু অবৈধ কার্যকলাপ
ডার্ক ৱেব বিভিন্ন ধৰণৰ অবৈধ কার্যকলাপ কেন্দ্রস্থল। ই নিচাযুক্ত দ্ৰব্যৰ গোপন বজাৰ, আগ্নেয়াস্ত্র, নকল মুদ্রা, ভুৱা নথিপত্ৰ আৰু চুৰি কৰা পৰিচয় বিক্ৰী ইত্যাদিৰ বাবে সুবিধা প্ৰদান কৰে। ইয়াত থকা চাইবাৰ ক্ৰাইম ফ’ৰামে হেকিং আহিলা, মেলৱেৰ কিট্, ৰেন্‌ছমৱেৰ-এজ-এ- ছাৰ্ভিচ আৰু প্ৰৱঞ্চনা কৰাৰ বাবে টিউটৰিয়েল প্ৰদান কৰে।

চুৰি হোৱা বিত্তীয় তথ্য, পাছৱৰ্ড আৰু ব্যক্তিগত তথ্য নিয়মিতভাৱে ডার্ক ৱেব প্লেটফৰ্মত লেনদেন কৰা হয়। মেকাফি আৰু কেছ্‌পাৰস্কিৰ দৰে চাইবাৰ সুৰক্ষা প্ৰতিষ্ঠানবোৰে ক্ৰমান্বয়ে ডাটা উলংঘনৰ বৃদ্ধিৰ প্ৰতিবেদন দিছে। চাইবাৰ আক্ৰমণৰ ঠিক পিছতে আপোচ কৰা প্ৰমাণপত্ৰবোৰ প্ৰায়ে ডার্ক ৱেব বজাৰত দেখা যায়। ব্যৱসায়- বিশেষকৈ ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া উদ্যোগে এনে উলংঘনৰ ফলত গুৰুতৰ বিত্তীয় লোকচান, সন্মান হানি আৰু আইনী পৰিণাম ভুগিব লগা হ’ব পাৰে।

ডার্ক ৱেব আৰু আধুনিক চাইবাৰ সুৰক্ষা
হাস্যকভাৱে চাইবাৰ অপৰাধক সক্ষম কৰা একেবোৰ প্লেটফৰ্মবোৰেও ইয়াৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াত এক ভূমিকা পালন কৰে। চৰকাৰ আৰু ব্যক্তিগত সংগঠনবোৰে ভাবুকিৰ পূৰ্বানুমান, ফাদিল হোৱা পৰিচয় পত্ৰ আৰু পৰিকল্পিত আক্রমণ চিনাক্ত কৰিবলৈ ডার্ক ৱেবৰ কার্যকলাপ বর্ধিতভাৱে নিৰীক্ষণ কৰে। এই বুদ্ধিমত্তা-চালিত পদ্ধতিয়ে সংগঠনবোৰক সক্রিয়ভাৱে সঁহাৰি দিবলৈ অনুমতি দিয়ে। লগতে ক্ষতি হোৱাৰ আগতে প্ৰতিৰক্ষা শক্তিশালী কৰে।

ডার্ক ৱেব নিৰীক্ষণ সমসাময়িক চাইবাৰ সুৰক্ষা কৌশলৰ এক অপৰিহাৰ্য উপাদান হৈ পৰিছে। ইয়াৰ যোগেদি দুৰ্বলতাবোৰ আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰি সংগঠনবোৰে তথ্য উলংঘন প্ৰতিৰোধ কৰিব পাৰে, গ্ৰাহকৰ বিশ্বাস সুৰক্ষিত কৰিব পাৰে আৰু নিয়ামক অনুপালন নিশ্চিত কৰিব পাৰে।

ডিজিটেল এৰেষ্টঃ এক নতুন ৰূপত চাইবাৰ অপৰাধ
ডার্ক ৱেবৰ সৈতে আংশিকভাৱে সম্পর্কিত আটাইতকৈ চিন্তাজনক চাইবাৰ অপৰাধৰ এটা প্ৰৱণতা হৈছে— ডিজিটেল এৰেষ্ট। ডিজিটেল এৰেষ্ট বা গ্ৰেপ্তাৰত ঠগবাজে আইন-প্রশাসন কর্মী হিচাপে ছদ্মবেশ গ্রহণ কৰি ব্যক্তিসকলক ডাঙৰ অপৰাধ যেনে- মানি লণ্ডাৰিং, ড্রাগ বা অর্থনৈতিক প্ৰতাৰণাৰ অভিযোগত মিথ্যাভাৱে অভিযুক্ত সাজি লৈ মানসিক নির্যাতন চলায়। অভিযুক্তসকলক অবিৰাম ভিডিঅ’ বা অডিঅ’ কলৰ জৰিয়তে নিঃসংগতাৰ কবলত পেলাই অৱশেষত অর্থনৈতিক স্থানান্তৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হয়। সাধাৰণতে এনে ধৰণৰ ঠগবাজিৰ বাবে এটি সংগঠিত ধাৰাৰ অনুসৰণ কৰা হয়

• প্ৰাৰম্ভিক যোগাযোগঃ  ভুক্তভোগীয়ে অজ্ঞাত বা চৰকাৰীৰ দৰে পূৰ্বতে দেখা নোপোৱা নম্বৰৰ পৰা ফোনকল পায়।
• ভুৱা অভিযোগঃ  ইয়াৰ পিছত ভুৱা পাৰ্চেল বা অবৈধ লেনদেনৰ সৈতে জড়িত অভিযোগ কৰা হয় ।
• ভয় দেখুওৱা আৰু পৃথকীকৰণঃ  ভুক্তভোগীক ভয় দেখুৱাই আন কাৰোবাৰ সৈতে যোগাযোগ নকৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়া হয়।
• আর্থিক চাপঃ সত্যাপন, জামিন বা আইনী অনুমতিৰ বাবত টকা দাবী কৰা হয় ৷
• মানসিক চাপঃ গ্ৰেপ্তাৰৰ ভয়, পাছপ’ৰ্ট বাতিল আৰু অভিযোগ ৰাজহুৱা কৰাৰ ভাবুকি দিয়া হয়।
• প্রস্থানঃ ধন সৰকোৱা (প্ৰায়ে ক্রিপ্ট কাৰেন্সীৰ জৰিয়তে) ৰ পিছমুহূৰ্ততে অদৃশ্য হৈ যায়।

নমুনাভিত্তিক অধ্যয়ন : NRI দম্পতী আৰু ডিজিটেল এৰেষ্টৰ জৰিয়তে ১৪ কোটি লুণ্ঠন এক সাম্প্রতিক ঘটনাই ডিজিটেল এৰেষ্ট লুণ্ঠনৰ বিধ্বংসী প্ৰভাৱ দেখুৱাইছে। বিদেশত থকা যদিও ভাৰতৰ সৈতে আর্থিক সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰি থকা এটা NRI দম্পতীয়ে প্রায় ১৬ দিন ধৰি ডিজিটেল এৰেষ্টত থাকি ১৪ কোটি হেৰুৱাব লগা হ’ল।

প্ৰথমে ভুৱা ভাৰতীয় আইন-প্রশাসন কৰ্মী হিচাপে পৰিচয় দি ঠগসকলে দম্পতীটোক মানী লণ্ডাৰিঙত জড়িত হোৱাৰ অভিযোগ আনে। বিশ্বাসযোগ্যতা বঢ়োৱাৰ বাবে তেওঁলোকে ভুৱা পৰিচয় নম্বৰ ব্যৱহাৰ কৰি আৰক্ষীৰ পোছাকত ভিডিঅ’ কল কৰিছিল। দম্পতীটোলৈ ‘ডিজিটেল জিম্মাত থাকিবলৈ নির্দেশ দিয়া হৈছিল আৰু অন্য যোগাযোগ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰি দিয়া হৈছিল।

অবিৰত পৰ্যবেক্ষণ আৰু তীব্র মনোবৈজ্ঞানিক চাপত দম্পতীয়ে প্ৰমাণৰ বাবে ডাঙৰ পৰিমাণৰ ধন নিৰাপদ একাউণ্টত স্থানান্তৰ কৰিছিল। ঠগসকলে আকস্মিকভাৱে যোগাযোগ বন্ধ কৰাৰ পিছতে তেওঁলোকৰ অনুশোচনা হ’বলৈ ধৰিলে। অৱশেষত আৰক্ষীৰ কাষ চপাত কৰ্তৃপক্ষই নিশ্চিত কৰিছিল যে ডিজিটেল এৰেষ্টৰ কোনো আইনগত ধাৰণা নাথাকে। ইয়াৰ পিছতে এই সমগ্ৰ প্ৰতাৰণাৰ ঘটনা উন্মাচিত হৈছিল।

অদৃশ্য বিপদৰ বিৰুদ্ধে সংগ্রাম
ডার্ক ৱেবৰ ক্ষেত্ৰখন নীৰৱ হোৱা সত্ত্বেও চাইবাৰ অপৰাধৰ ভৱিষ্যৎ গঠনত এক শক্তিশালী চালিকাশক্তি হিচাপে বৰ্তী থকাৰ অৱস্থা অব্যাহত আছে। যদিও ই ব্যক্তিগত গোপনীয়তা আৰু মুক্ত প্ৰকাশৰ দৰে বৈধ কাৰ্যৰ পৰা সমর্থন প্রদান কৰি থাকে৷ অপৰাধী নেটৱৰ্কৰ দ্বাৰা শোষণ কৰিলে ই ব্যক্তি, প্ৰতিষ্ঠান আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষাৰ বাবে গম্ভীৰ বিপদৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

ডিজিটেল এৰেষ্টৰ বৃদ্ধিয়ে এয়ে সূচায় যে চাইবাৰ অপৰাধ প্রযুক্তিগত হেকিঙৰ পৰিসৰৰ পৰা মানসিক যুদ্ধলৈকে বিকাশ পাইছে। এই ধৰণৰ ভাবুকি মোকাবিলা কৰিবলৈ শক্তিশালী নিয়মাৱলী, উন্নত চাইবাৰ সুৰক্ষা নীতি, ৰাজহুৱা সচেতনতা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা থকা এক বহুদিশীয় পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা আছে।

ডিজিটেল পৃথিৱীত সচেতনতাই হৈছে প্ৰথম সুৰক্ষা প্ৰাচীৰ। ডার্ক ৱেবক এক অচিন ধাৰণা হিচাপে নহয়, আনকি বাস্তৱ আৰু বৰ্তমান প্ৰভাৱ হিচাপে বুজিবলৈ চেষ্টা কৰি এক সুৰক্ষিত আৰু অধিক স্থিৰ ডিজিটেল সমাজ গঢ়াৰ আৱশ্যকতা আহি পাৰিছে।

ফোনঃ ৯৪৩৫০-৬৪১৭৪